– To wielka, dziejowa chwila – mówiono podczas uroczystości przekazania archiwaliów w Warszawie.

Błyski fleszy, uściski dłoni, wzniosłe przemowy. I prawdziwy stos materiałów. Listy, dokumentacje warsztatów teatralnych, scenariusze, programy, afisze, projekty scenografii, recenzje, zdjęcia... Wśród nich prawdziwe perełki związane z ludĹşmi estrady, radia, filmu.
– Po sześćdziesięciu latach symbolicznie kończą swe dalekie peregrynacje pamiątki po polskim teatrze i polskich artystach pracujących za granicą. Pamiątki po ludziach, których losy wojenne, a potem polityka, wygnały z kraju – mówił szef Instytutu Teatralnego w Warszawie Maciej Nowak, podczas uroczystości przekazania dokumentów.
To właśnie w Instytucie zostaną zdeponowane londyńskie archiwalia, tu będą skatalogowane, skomputeryzowane i  publicznie udostępnione.

Kwiat kultury

To długa i barwna historia. ZASP na emigracji powstał dokładnie 66 lat temu. Potem, od 1947 roku, organizacja funkcjonowała jako Związek Artystów Scen Polskich za Granicą z siedzibą w Londynie. Znane nazwiska, duĹźe dokonania. I owocna działalność. Pod koniec lat 40. ubiegłego stulecia w stolicy Wielkiej Brytanii zorganizowano Teatr Polski ZASP, w 1954 roku – teatr dla młodzieĹźy Pro-Arte, a pięć lat póĹşniej –  teatr dla dzieci Syrena.
To tu gromadził się kwiat polskiej emigracyjnej kultury. Zofia Terne, Feliks Konarski, Marian Hemar, Roman Ratschka, Leopold Kielanowski, Włada Majewska. A takĹźe  Renata Bogdańska (Ĺźona generała Andersa, znana póĹşnej jako Irena Anders) oraz Irena Delmar (Ĺźona pułkownika Kamila Czarneckiego, adiutanta generała Maczka). To właśnie Irena Delmar – od 1981 roku prezes londyńskiego ZASP-u – podjęła decyzję o przekazaniu w depozyt gromadzonych przez lata dokumentów do Warszawy.
– Od kiedy pamiętam zawsze mieliśmy problemy z ich archiwizowaniem. Były przechowywane w róĹźnych instytucjach, potem dostaliśmy trochę miejsca w Bibliotece Polskiej POSK-u, ale to była zaledwie jedna półka. Dlatego z własnych funduszy musiałam wybudować prywatne archiwum w swoim domu, gdzie trzymałam dużą część tych materiałów. Tylko ile czasu tak moĹźna? PrzecieĹź tym muszą zajmować się fachowcy – tłumaczy Delmar.

Zaskoczenie

Był rok 2005. To wtedy znany aktor, ówcześnie prezes krajowego ZASP-u Ignacy Gogolewski, wystąpił z oficjalną inicjatywą  sprowadzenia londyńskich archiwaliów do Polski.
– Sądziłem, Ĺźe będzie to trwało około pięciu, sześciu lat, bo tych materiałów jest bardzo duĹźo. Cieszę się, Ĺźe juĹź dziś mamy te zbiory w Instytucie – nie kryje zadowolenia Gogolewski.
Tymczasem w polskim Londynie wrze. – Jakim prawem lekką ręką oddano naszą emigracyjną spuściznę? – pytają zdesperowani ludzie. Podobnie uwaĹźa kierownik Biblioteki Polskiej POSK w Londynie Jadwiga Szmidt, według której, dokumenty powinny znaleźć się w kierowanej przez nią placówce.
– Część tych zbiorów przechowywaliśmy u nas bezinteresownie przez ostatnie trzydzieści lat, za co nawet nie usłyszeliśmy słowa dziękuję. Ale, co waĹźniejsze, zgodnie z dyrektywami instytucji odpowiedzialnych za opiekę nad polskim dziedzictwem narodowym, materiały i dokumenty naszej działalności powinny zostać tam, gdzie były tworzone – twierdzi Szmidt, dodając, Ĺźe decyzja o przekazaniu dokumentów do Warszawy była dla niej duĹźym zaskoczeniem.
– Nieoczekiwanie u drzwi magazynu zjawiła się pani Delmar – zostawiwszy poprzedniego dnia w bibliotece telefoniczną prośbę o dostęp do archiwum – z pięcioosobową ekipą, telewizją, kartonami, aby spakować zbiory. Bez uzgodnienia nawet czy ten dzień nam odpowiada. Kamerzysta przejęty filmowaniem wypełniania pudeł materiałem bezcennym dla dokumentacji działalności kulturalnej artystów w Anglii wszedł nawet na stół nie zwaĹźając na znajdujące się na nim dublety emigracyjne przygotowywane do wysyłki do Polski.

Kroki pani prezes

Instytut Teatralny w Warszawie powstał w 2003 roku. To tam przechowywane są dokumenty związane z działalnością ZASP-u w kraju; teraz znajdą się tam równieĹź zbiory dotyczące londyńskiej organizacji. Kierownik Dokumentacji Teatru w Instytucie Teatralnym Dorota Buchwald przyznaje, Ĺźe mimo iĹź z oficjalną propozycją sprowadzenia londyńskiego archiwum do Polski wystąpił Ignacy Gogolewski trzy lata temu, to takie przymiarki były prowadzone juĹź znacznie wcześniej. Pomysł kiełkował od 1989 roku, od upadku komunizmu w Polsce, a kolejne spotkania działaczy obu ZASP-ów – krajowego i londyńskiego – prowadziły do zbliĹźenia tych organizacji.
Buchwald nie ukrywa, Ĺźe sprowadzenie archiwaliów z Londynu to sprawa delikatna. Sentyment, wspomnienia, włoĹźone serce. To wszystko prawda, ale...
– Rozmawiałam na ten temat z panią Szmidt i przyznam, Ĺźe nie rozumiem jej pretensji. Część dokumentów znajdowała się w bibliotece, część u pani Delmar i nie trzeba tłumaczyć, Ĺźe nie było to dobre rozwiązanie. U nas będą pod fachową opieką i w końcu oĹźyją – przekonuje Buchwald i podkreśla, Ĺźe w Polsce zainteresowanie tymi dokumentami jest znacznie większe niĹź w Anglii. Nie brakuje pasjonatów, powstają prace naukowe... Teraz będzie moĹźna korzystać z materiałów na miejscu, bez konieczności wyjeĹźdĹźania na Wyspy.
Takie są plany. Tymczasem prezes londyńskiego POSK-u Ewa Brzeska zapowiada walkę o odzyskanie archiwaliów. – Skonsultujemy się z prawnikami i podejmiemy stosowne kroki. Z tego co wiem, pani Delmar sama podjęła taką decyzję, bez konsultacji z pozostałymi członkami ZASP-u, być moĹźe nawet wbrew prawu. A przecieĹź to nie jest jej własność. To spuścizna całej emigracji, dokumentacja naszego Ĺźycia. Nie mam wątpliwości, Ĺźe archiwum powinno znajdować się w Londynie – Ĺźeby słuĹźyło tutejszej Polonii, Ĺźebyśmy mogli pokazywać nasze dokonania Anglikom, a nawet całemu światu.

Kopie i oryginały

Obecnie dokumenty znajdują się w komorze dezynfekcyjnej, następnie zostaną skatalogowane. Zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami, warszawski Instytut Teatralny ma przygotować kopie oryginałów, które potem trafią do londyńskiej biblioteki.
– Nie wiem o co to całe zamieszanie, nagle krokodyle łzy leją ludzie, którzy wcześniej losem tych dokumentów nie przejawiali zainteresowania – twierdzi Irena Delmar, dodając, Ĺźe przekazanie archiwum w depozyt do kraju to najlepsze rozwiązanie. Tam znajdą się w rękach profesjonalistów, tam będą miały odpowiednią opiekę.
– Równie dobrą opiekę miałyby u nas – ripostuje Jadwiga Szmidt. – Tyle, Ĺźe przez lata – jako biblioteka – nie mogliśmy z nimi nic zrobić, bo były własnością ZASP-u. Chciałam to wyjaśnić, jednak moje kilkukrotne monity w sprawie spotkania z panią Delmar i omówienia kwestii opracowania oraz udostępnienia archiwum nie miały oddĹşwięku.
Sytuacja jest patowa. Dokumenty znajdują się w Polsce, przeciwnicy przekazania ich do kraju zapowiadają, Ĺźe łatwo broni nie złożą. Obecny prezes warszawskiego ZASP-u Krzysztof Kumor podsumowuje krótko: – Jest jedna literatura polska, podobnie jak teatr – czy w kraju czy za granicą, to jest po prostu teatr polski; tam gdzie jest polski autor, polski aktor, publiczność.

Piotr Gublicki

Napisz komentarz
Prosimy o komentarze odpowiadające tematowi artykułu. Personalne odniesienia do autorów artykułu i innych komentarzy będą usuwane. Prosimy nie dodawać w komentarzach odnośnikow do swoich stron WWW.
Imię:	Gość
Tytuł:
BBCode:
Komentarz: